રાસાયણિક ખાતર અને ઝેર વિના ઉગાડવામાં આવેલ કોથમીર આરોગ્ય માટે લાભદાયી તેમજ જમીનની ઉર્વરતા જાળવવામાં પણ સહાયક છે. પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિથી કોથમીર ઉગાડવી આજનાં સમયમાં ખેડૂતો માટે લાભદાયી અને પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પ બની રહ્યું છે. કોથમીર માટે સારી નિકાસ ધરાવતી, ભેજાળ પરંતુ પાણી ન ભરાય તેવી જમીન વધુ યોગ્ય ગણાય છે.
જમીનનો પીએચ 6 થી 8 વચ્ચે હોય તો પાક સારી રીતે વિકસે છે
કોથમીર ઠંડા અને મધ્યમ હવામાનમાં વધુ સારી ઉપજ આપે છે. વધારે ગરમીમાં છોડ ઝડપથી ફૂલી જાય છે જેના કારણે લીલા પાનની ગુણવત્તા અને ઉપજ ઘટી શકે છે. પ્રાકૃતિક ખેતીમાં દેશી કોથમીરના બીજનો ઉપયોગ કરવો અત્યંત જરૂરી છે. વાવણી પહેલાં બીજને હળવેથી બે ભાગમાં ફોડી લેવું જોઈએ જેથી અંકુરણ ઝડપથી અને સમાન રીતે થાય. બીજને દેશી ગાયનાં ગોબર અને ગૌમૂત્રથી તૈયાર કરેલા બીજામૃતમાં થોડા કલાક પલાળી રાખવાથી બીજની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને છોડ તંદુરસ્ત ઉગે છે.
ખેતરની તૈયારી માટે જમીનને એકથી બે વખત ઊંડે ખેડી ભુરભુરી બનાવવી જોઈએ
ત્યારબાદ પ્રતિ એકર સારી રીતે સડેલું દેશી ખાતર અથવા વર્મીકોમ્પોસ્ટ ઉમેરવાથી જમીનમાં જરૂરી પોષક તત્ત્વો અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ સક્રિય બને છે. જમીનની જીવંતતા જાળવવા માટે જીવામૃત અથવા ઘન જીવામૃતનો ઉપયોગ પ્રાકૃતિક ખેતીમાં ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. કોથમીરની વાવણી સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબરથી ફેબ્રુઆરી દરમિયાન કરવામાં આવે છે. બીજ છંટકાવ પદ્ધતિથી અથવા યોગ્ય અંતર રાખીને વાવવાથી છોડને પૂરતું પોષણ અને જગ્યા મળે છે. વાવણી બાદ હળવું પિયત આપવું જરૂરી છે જેથી બીજ સારી રીતે જમીનમાં સ્થિર થાય.
સિંચાઈ બાબતે ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કારણ કે કોથમીરને વધારે પાણીની જરૂર નથી
વાવણી પછી પાંચથી સાત દિવસમાં પ્રથમ પિયત આપવું અને ત્યારબાદ જમીનનાં ભેજ અનુસાર સાતથી દસ દિવસનાં અંતરે પાણી આપવું જોઈએ. પાણી ભરાવાથી મૂળ સડવાની શક્યતા રહેતી હોવાથી નિકાસ વ્યવસ્થા સારી હોવી જરૂરી છે. પ્રાકૃતિક ખેતીમાં નિંદામણ નિયંત્રણ માટે રાસાયણિક દવાઓનો ઉપયોગ કરાતો નથી. વાવણી પછી વીસથી પચ્ચીસ દિવસમાં હાથથી નિંદામણ કાઢવાથી છોડનો વિકાસ સારો થાય છે. સૂકા ઘાસ અથવા પાકનાં અવશેષોથી મલ્ચિંગ કરવાથી જમીનમાં ભેજ જળવાઈ રહે છે અને નિંદામણનું પ્રમાણ ઘટે છે.
કોથમીરમાં ક્યારેક પાન ખાવા વાળા જીવાતો અથવા ફૂગજન્ય રોગ જોવા મળે છે
આવા સમયે લીમડાનો અર્ક, જીવામૃત અથવા દેશી રીતે બનાવેલાં અગ્નિઅસ્ત્ર કે સુઠાસ્ત્રનો છંટકાવ અસરકારક સાબિત થાય છે. આ ઉપાયો છોડને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર જીવાતોને નિયંત્રિત કરે છે.વાવણી બાદ આશરે પચ્ચીસથી ત્રીસ દિવસમાં લીલીછમ કોથમીર કાપણી માટે તૈયાર થઈ જાય છે. છોડને મૂળથી નહીં પરંતુ ઉપરથી કાપવાથી ફરી નવી વૃદ્ધિ થાય છે અને વધુ વખત કાપણી મેળવી શકાય છે. પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી ઉગાડેલ કોથમીર સુગંધિત, સ્વાદિષ્ટ અને પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર હોય છે, જેને બજારમાં વધુ સારો ભાવ મળવાની શક્યતા રહે છે. રીતે પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિ અપનાવીને કોથમીર ઉગાડવાથી ખેડૂતને ઓછા ખર્ચે વધુ નફો મળે છે અને સાથે સાથે જમીન, પાણી અને પર્યાવરણનું સંરક્ષણ પણ થાય છે. પ્રાકૃતિક ખેતી સ્વસ્થ જીવન અને ટકાઉ કૃષિ તરફનું એક મહત્વનું પગલું છે.
માહિતી સંકલન :- રાજેશ કુમાર ભીંડી
આ પણ વાંચો : Agriculture News : પ્રાકૃતિક કૃષિ અપનાવવી એ આજના સમયની માગ : રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજી
